Εκρηκτικά Άτομα  του Γιώργου Κατσικογιώργου: Ο μακρύς δρόμος προς την ατομική βόμβα

Γράφει η   Αρχαιολόγος Κωνσταντίνα Ζήδρου

Ο άνθρωπος, από την εμφάνισή του στη γη και ακόμη και σήμερα, νιώθει δέος μπροστά στην ορμητική δύναμη και στο μεγαλείο της φύσης και προσπαθεί να την κατανοήσει, να την ερμηνεύσει και να την τιθασεύσει, με κάθε τρόπο. Τα βήματα που έχει πραγματοποιήσει είναι άπειρα, κυμαινόμενης σημασίας, ενώ υπάρχουν και εκείνα τα οποία οδήγησαν στη διάκριση του χρόνου και της ιστορίας στο πριν και μετά, όπως η ανακάλυψη της φωτιάς, η κατασκευή των πρώτων τυπογραφικών μηχανών, η βιομηχανική επανάσταση και αρκετά ακόμη ορόσημα.

Μία τέτοια ανακάλυψη αποτελεί και το κεντρικό θέμα του βιβλίου του Γιώργου Κατσικογιώργου. Οι επιστήμονες, μετά από μακραίωνες μελέτες και ατελείωτα πειράματα, διαπίστωσαν ότι ο πυρήνας του ατόμου μπορεί να απελευθερώσει τεράστια ποσά ενέργειας σε ελάχιστο χρόνο, ικανά να προκαλέσουν και ασύλληπτες καταστροφές. Εκείνη τη στιγμή η ιστορία της ανθρωπότητας πέρασε στην πυρηνική εποχή και μεταβλήθηκε οριστικά. Ωστόσο, «Τα εκρηκτικά άτομα» δεν περιγράφουν μόνο τη σχάση του ατόμου και την κατασκευή της ατομικής βόμβας, εμπεριέχουν και κεφάλαια της ιστορίας της επιστήμης, αμιγώς ιστορικά γεγονότα, αναφερόμενα στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο αλλά και ζητήματα ηθικής, σχετικά με τις επιστημονικές ανακαλύψεις, τη χρήση και τη χρησιμότητά τους. Επιπλέον, ιδιαίτερη έμφαση προσδίδεται και στους ανθρώπους, στις σκέψεις, στη στάση,  στη συμπεριφορά τους, στους φόβους, στις φιλοδοξίες, στα όνειρά τους και κυρίως στις επιλογές τους που οδήγησαν, διαδοχικά, σε αυτό το μεγάλο άλμα της φυσικής.

Ακριβώς αυτό το δίπολο, άνθρωπος και επιστήμη, διατρέχει και κυριαρχεί σε ολόκληρο το βιβλίο, ενώ εμφανίζεται, εξαιρετικά εύστοχα, τόσο στον τίτλο όσο και στο εξώφυλλο, προϊδεάζοντας τον αναγνώστη για το περιεχόμενο της αφήγησης. «Εκρηκτικά άτομα» ο κύριος τίτλος, ένα λογοπαίγνιο δηλαδή με κυριολεκτική και μεταφορική σημασία. Τα άτομα του μικρόκοσμου εκρήγνυνται, εξαπολύοντας την αντιστρόφως ανάλογη προς το μέγεθός τους ασύλληπτη ενέργεια αλλά και οι άνθρωποι, τα άτομα πίσω από τις ανακαλύψεις εκρήγνυνται εσωτερικά από διαφορετικά, συχνά αντικρουόμενα, συναισθήματα, οδηγώντας την κούρσα της επιστήμης και κατά συνέπεια και την πορεία της ανθρωπότητας. Αντίστοιχα, διττός και δίσημος και ο υπότιτλος «Ο μακρύς δρόμος προς την ατομική βόμβα», τον οποίο χρειάστηκε να διανύσουν οι επιστήμονες, μαζί με το  άτομο και τον πυρήνα του. Τον τίτλο συνεπικουρεί και το εξώφυλλο. Σε μπλε φόντο, διανθισμένο με τύπους της φυσικής και των μαθηματικών, πολυάριθμοι άνθρωποι, οι ποικίλοι επιστήμονες που συνέβαλαν σε αυτή τη μεγάλη ανακάλυψη, σε διαφορετικές πορείες, συχνά διασταυρούμενες, παρακολουθούν την έκρηξη στο κέντρο, δηλαδή την υλοποίηση των μελετών τους.

Πιο συγκεκριμένα, τα «Εκρηκτικά άτομα» του Γιώργου Κατσικογιώργου, από τις εκδόσεις Έλληνοεκδοτική, ξεκινούν από την Ευρώπη του 1944, όταν, κατά τη διάρκεια ενός δύσκολου χειμώνα, οι Σύμμαχοι προσπαθούν να ολοκληρώσουν τις πολεμικές επιχειρήσεις, ενώ οι Γερμανοί ετοιμάζονται για την τελευταία αντεπίθεση. Στη συνέχεια και μέσα από μία εύστοχη αναδρομή, ο συγγραφέας παραθέτει στοιχεία για την ατομική θεωρία, από τις απαρχές της, από τον Λεύκιππο και τον Δημόκριτο μέχρι τη σύγχρονη εποχή, μέσα από διαδοχικά βήματα, την ανακάλυψη της σχάσης και την ερμηνεία της. Παράλληλα, παρουσιάζεται το έργο πολυάριθμων επιστημόνων, οι οποίοι, αν και άγνωστοι στο ευρύ κοινό, προσέθεσαν το δικό τους λιθαράκι στην έρευνα.

 Στη συνέχεια, εξακολουθώντας με την τεχνική του εγκιβωτισμού, ο αναγνώστης μεταφέρεται στο έτος 1939 και παρακολουθεί σημαντικά ιστορικά γεγονότα, έως και το έτος 1945. Παράλληλα, παρεισφρέει στα επιστημονικά εργαστήρια και παρατηρεί τις φρενήρεις προσπάθειες και των δύο πλευρών να κατανοήσουν και να τιθασεύουν τη νέα ανακάλυψη, ώστε να προηγηθούν στην κατασκευή της ατομικής βόμβας, ταυτόχρονα με τις πυρετώδεις διπλωματικές και πολιτικές διεργασίες αλλά και τις πολεμικές επιχειρήσεις. Έτσι, από το περίφημο σχέδιο Manhattan, οδηγούμαστε στη δοκιμή Trinity, στις 16 Ιουλίου 1945, στην έρημο του Νέου Μεξικού και ως άμεσο επακόλουθο στον μοιραίο Αύγουστο του ιδίου έτους, όταν οι Αμερικανοί αποφάσισαν να δοκιμάσουν το τρομερό νέο τους όπλο στο πεδίο, βομβαρδίζοντας τη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι διαδοχικά. Οι  συνέπειες της χρήσης της ατομικής βόμβα ολοκληρώνουν το κεφάλαιο του έτους 1945.

Η απαραίτητη σύντομη βιβλιογραφία, στο τέλος κάθε κεφαλαίου, επιβεβαιώνει τον επιστημονικό, αν και εκλαϊκευμένο, χαρακτήρα του βιβλίου. Η αφήγηση ολοκληρώνεται, εύστοχα και αρμονικά, με τις «Μικρές αλήθειες», σε θέση επιλόγου, όπου ο συγγραφέας κωδικοποιεί και περιλαμβάνει άμεσες, συνοπτικές και ξεκάθαρες απαντήσεις για το τεχνικό κομμάτι, σχετικά με την κατασκευή της ατομικής βόμβας, ενώ παράλληλα, περιγράφοντας τη στάση και τον ρόλο ορισμένων επιστημόνων, δημιουργεί ένα ευρύ πεδίο σκέψεων και αναζητήσεων σε θέματα ηθικής της επιστήμης. Επιπρόσθετα, η παράθεση χωρίων από ποικίλους συγγραφείς και γενικά ανθρώπους του πνεύματος διανθίζει ολόκληρο το βιβλίο, προσφέροντας ποικιλία και προκαλώντας περαιτέρω το ενδιαφέρον του αναγνώστη. Τέλος, τα διάσπαρτα QR codes εμπεριέχουν επιπλέον πληροφορίες για διαφορετικά θέματα, διασαφηνίζοντάς τα αλλά και λειτουργώντας ως αφετηρία της σκέψης και ως ερεθίσματα του νου.

Εκτός όμως από τον εύστοχο τίτλο, πλαισιωμένο από το αντίστοιχο εξώφυλλο, τη θεματολογία και τον άριστο τρόπο οργάνωσης των περιεχομένων, με συνοπτικά, μεστά κεφάλαια, περιλαμβάνοντα τις απαραίτητες πληροφορίες, ιδιαίτερη αναφορά οφείλει να γίνει και στις γλωσσικές επιλογές του συγγραφέα.  Αν και πρόκειται για ένα επιστημονικό βιβλίο, στο οποίο εμπεριέχονται δύσκολες και ποικίλες έννοιες της φυσικής και της χημείας, ωστόσο η ανάγνωση και η κατανόησή του και από τον μη ειδικό γίνεται εύκολα και ευχάριστα.  Ο Γιώργος Κατσικογιώργος, με μεγάλη εμπειρία στην εκπαίδευση, επιλέγει ένα ύφος απλό, όχι όμως απλοϊκό, κατανοητό, με λόγο αυστηρό, επιστημονικό, τεκμηριωμένο και ρέοντα, παραθέτοντας, μέσω κύριων προτάσεων κατά βάση, διαδοχικά, τα ποικίλα και ετερόκλητα νοήματα και γεγονότα, με τρόπο, ώστε όχι μόνο να μην κουράζει αλλά αντίθετα να διατηρεί αμείωτο το ενδιαφέρον. Ο χειρισμός της γλώσσας φανερώνει έναν επιδέξιο χρήστη της. Το πλούσιο και ποικίλο λεξιλόγιο καλύπτει άριστα τις αυξημένες ανάγκες της αφήγησης. Παράλληλα, τα εμβόλιμα χωρία με τις δευτερεύουσες προτάσεις, τους διαλόγους, τις περιγραφές, τους στίχους και τα σχήματα λόγου, δημιουργούν μία αντίθεση με την αυστηρότητα της αφήγησης και εισάγουν μία λογοτεχνική πινελιά.

Γενικά, ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, εκτός από ένα ακόμη τραγικό συμβάν στην πορεία της ανθρωπότητας, εκτός από τις καταστροφικές, σε όλους τους τομείς, συνέπειες, περιλαμβάνει και μία τεράστια επιστημονική ανακάλυψη, τη σχάση του ατόμου, τη βαθύτερη μελέτη της αλλά και τη συνειδητοποίηση της ασύλληπτης δύναμής της. Αν και η πειραματική επιβεβαίωση της σχάσης προηγήθηκε των επιχειρήσεων στα πεδία των μαχών, ωστόσο, η προετοιμασία και η δρομολόγηση του πολέμου είχε ήδη εξελιχθεί. Επομένως, η επιστημονική ανακάλυψη δεν αποτέλεσε αίτιο ή αφορμή για την έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου αλλά οπωσδήποτε μετέβαλε την πορεία του και καθόρισε την έκβασή του.

Συνολικά,  τα «Εκρηκτικά άτομα» δεν είναι ένα βιβλίο ούτε φυσικής, ούτε ιστορίας, ούτε η περιγραφή της πορείας μέχρι την κατασκευή της ατομικής βόμβας. Εμπεριέχει όλα τα παραπάνω, συνδυαστικά, αλλά κυρίως αναφέρεται στον άνθρωπο, στη φυσική δύναμη που τον ωθεί στην κατάκτηση της γνώσης και στο τίμημα που θα πληρώσει, όταν αυτή αποσυνδέεται από την ευθύνη. Και ακριβώς σε αυτό το σημείο, εντοπίζεται η διαχρονικότητα του μηνύματος του βιβλίου. Η γνώση και η επιστήμη δεν καταστρέφουν, δεν έχουν αρνητικές συνέπειες, δεν διαλύουν, δεν αποδεκατίζουν. Αντίθετα, εξελίσσουν τον άνθρωπο και τον οδηγούν στην πρόοδο. Η χρήση τους δημιουργεί όλα τα προβλήματα. Για αυτό και σήμερα, με τη ραγδαία ανάπτυξη της τεχνολογίας, την τεχνητή νοημοσύνη, τη γενετική και τις ταχύτατες αλλαγές σε όλους τους τομείς, εμφανίζεται και ένας σκεπτικισμός και φόβοι για το μέλλον. Αλλά όπως η ατομική ενέργεια δύναται να χρησιμοποιηθεί τόσο για ειρηνικούς σκοπούς, όσο και για την κατασκευή όπλων μαζικής καταστροφής, το ίδιο συμβαίνει και με τη γνώση και τις επιστημονικές ανακαλύψεις γενικότερα.

 Συμπερασματικά, τα «Εκρηκτικά άτομα» αναφέρονται στο παρελθόν, στο παρόν και στο μέλλον. Διαβάζονται εύκολα και ευχάριστα από όλους τους αναγνώστες και βοηθούν τον καθένα ξεχωριστά να κοιτάξει βαθύτερα μέσα του, να εμπλουτίσει τις γνώσεις του, να προβληματιστεί, να συνειδητοποιήσει το μερίδιο ευθύνης που του αναλογεί αλλά ταυτόχρονα να απολαύσει και την αναγνωστική εμπειρία.