Η Ήπειρος αδειάζει και γερνά – Χάθηκαν 16.865 κάτοικοι, κατά 25% λιγότεροι οι νέοι 20–29 ετών

Η Ήπειρος δεν χάνει απλώς πληθυσμό. Χάνει κυρίως νέους ανθρώπους. Μέσα σε μία δεκαετία οι κάτοικοι μειώθηκαν κατά 16.865, οι ηλικίες 20–29 ετών κατά 25% και οι ηλικίες 30–39 κατά 24,4%. Την ίδια στιγμή οι άνω των 80 ετών αυξήθηκαν κατά 26,4%. Πίσω από τους αριθμούς βρίσκεται μια βαθύτερη αλλαγή: τα ορεινά χωριά γερνούν, οι οικογένειες λιγοστεύουν και η δυνατότητα διατήρησης σχολείων, υπηρεσιών και τοπικής οικονομίας γίνεται ολοένα δυσκολότερη.
Η απογραφή του 2021 κατέγραψε στην Ήπειρο 319.991 μόνιμους κατοίκους, έναντι 336.856 το 2011. Σε μία δεκαετία χάθηκαν 16.865 άνθρωποι, δηλαδή το 5% του πληθυσμού της Περιφέρειας.
Ο συνολικός αριθμός, όμως, δεν αποτυπώνει ολόκληρη την εικόνα. Το πραγματικό δημογραφικό πρόβλημα εμφανίζεται όταν εξετάζεται η ηλικία όσων έμειναν και όσων έφυγαν.
Οι κάτοικοι ηλικίας 20 έως 29 ετών μειώθηκαν από 39.835 το 2011 σε 29.876 το 2021. Μέσα σε δέκα χρόνια χάθηκαν σχεδόν 10.000 νέοι αυτής της ηλικιακής κατηγορίας, με μείωση 25%.
Ανάλογη είναι η εικόνα στις ηλικίες 30–39 ετών. Από 44.635 κατοίκους το 2011 περιορίστηκαν σε 33.727 το 2021. Η πτώση φτάνει το 24,4%. Πρόκειται ακριβώς για τις ηλικίες στις οποίες δημιουργούνται κατά κανόνα οικογένειες, γεννιούνται παιδιά, αγοράζονται ή δημιουργούνται κατοικίες και αναπτύσσεται επαγγελματική δραστηριότητα.
Την ίδια περίοδο τα παιδιά ηλικίας έως 9 ετών μειώθηκαν κατά 16,4%, από 29.553 σε 24.704. Η μείωση των νέων ενηλίκων μεταφέρεται έτσι στην επόμενη γενιά: λιγότεροι νέοι κάτοικοι σημαίνουν λιγότερες οικογένειες και τελικά λιγότερα παιδιά.
Στην άλλη πλευρά της δημογραφικής πυραμίδας συμβαίνει το αντίθετο. Οι κάτοικοι 60–69 ετών αυξήθηκαν κατά 12,2%, ενώ οι άνω των 80 έφτασαν τους 30.017, από 23.749 το 2011. Η αύξηση στους 80 και άνω είναι 26,4%.
Η Ήπειρος, επομένως, αντιμετωπίζει ταυτόχρονα δύο εξελίξεις: μείωση του συνολικού πληθυσμού και γήρανση όσων παραμένουν.
Το πρόβλημα γίνεται εντονότερο στους ορεινούς Δήμους. Στα Βόρεια Τζουμέρκα ο μόνιμος πληθυσμός μειώθηκε από 5.714 κατοίκους το 2011 σε 5.058 το 2021. Στον Δήμο Δωδώνης από 9.693 σε 7.199, στην Κόνιτσα από 6.362 σε 5.296 και στο Μέτσοβο από 6.196 σε 5.432.
Οι αριθμοί εξηγούν γιατί το δημογραφικό δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται μόνο ως ζήτημα γεννήσεων. Για να γεννηθούν παιδιά σε ένα χωριό πρέπει πρώτα να υπάρχουν άνθρωποι παραγωγικής ηλικίας που μπορούν να ζήσουν και να εργαστούν εκεί.
Αυτό προϋποθέτει πρόσβαση σε εργασία, κατοικία, σχολείο, υγεία, οδικό δίκτυο, ψηφιακές υποδομές και βασικές υπηρεσίες. Όταν μία οικογένεια πρέπει να διανύει μεγάλες αποστάσεις για το σχολείο, τον γιατρό ή την εργασία, η επιλογή της μόνιμης εγκατάστασης γίνεται δυσκολότερη.
Η πληθυσμιακή υποχώρηση δημιουργεί ταυτόχρονα έναν αυτοτροφοδοτούμενο κύκλο. Λιγότεροι κάτοικοι σημαίνουν μικρότερη οικονομική δραστηριότητα. Λιγότερα παιδιά σημαίνουν πίεση στα σχολεία. Μικρότερος πληθυσμός σημαίνει δυσκολότερη διατήρηση υπηρεσιών. Και όσο περιορίζονται οι υπηρεσίες, τόσο δυσκολότερο γίνεται για μία νέα οικογένεια να παραμείνει.
Χαρακτηριστικό είναι και το μέγεθος των νοικοκυριών. Στην Ήπειρο τα νοικοκυριά ενός ατόμου αυξήθηκαν κατά 28% μέσα στη δεκαετία, φτάνοντας τα 42.510. Αντίθετα, τα νοικοκυριά τεσσάρων ατόμων μειώθηκαν κατά 11,2% και εκείνα με πέντε ή περισσότερα μέλη κατά 21%.
Η δημογραφική μεταβολή δεν αφορά συνεπώς μόνο πόσοι άνθρωποι κατοικούν στην Ήπειρο. Αλλάζει και η ίδια η δομή της κοινωνίας.
Για την ορεινή Άρτα, τα Τζουμέρκα, την Κόνιτσα, το Ζαγόρι και δεκάδες μικρές κοινότητες το ερώτημα της επόμενης δεκαετίας είναι συγκεκριμένο: πόσοι άνθρωποι παραγωγικής ηλικίας θα εξακολουθούν να ζουν μόνιμα εκεί.
Γιατί ένα χωριό δεν αδειάζει όταν κλείνει το τελευταίο σπίτι. Αρχίζει να αδειάζει πολύ νωρίτερα, όταν παύουν να υπάρχουν αρκετοί νέοι άνθρωποι για να ανοίξουν το επόμενο.